Via Mosae
Via Mosae, weg langs de Maas. Het is een naam die de Romeinen niet hebben gebruikt, maar die niettemin een goede benaming is voor de oude Romeinse weg die Limburg ooit van zuid tot noord doorkruiste.

Hoewel de Via Mosae al sinds eeuwen onder het maaiveld ligt verborgen, weten we er toch behoorlijk veel over. Tientallen archeologische opgravingen en duizenden vondsten vertellen ons tegenwoordig een heleboel over waar de weg ooit liep, welke gebouwen er langs de weg lagen en wie de weg bereisden.

Klik op een van de markers op de KAART om meer te weten te komen over de historische plekken langs de weg. Klik op 'Categorieën' om gerichter te zoeken.

Ga naar DOSSIER om u meer te verdiepen in het onderwerp. Hier vindt u een uitgebreide tekst en allerlei verwijzingen naar boeken, artikelen en links.

Via Mosae
Alle wegen leiden naar Rome
Hoewel de Romeinen hem niet gebruikten is Via Mosae waarschijnlijk de beste naam die we tegenwoordig kunnen gebruiken voor de Romeinse weg die Limburg ooit van noord tot zuid doorkruiste. De Via Mosae maakte deel uit van het gigantische Romeinse wegennetwerk dat op zijn toppunt in de 3e eeuw na Christus zo’n 85.000 kilometer lang was. Dat is meer dan 2 maal de aarde rond.
 
En al die wegen leidden natuurlijk naar Rome, voor de Romeinen het middelpunt van de wereld. In het centrum van de stad – het Forum Romanum – stond zelfs een gouden mijlpaal. Vanuit die plek liepen er wegen naar alle uithoeken van het Romeinse rijk. Zonder dat gigantische wegennetwerk zou het Romeinse Rijk nooit zo groot en succesvol zijn geworden. En zou het gebied dat nu Limburg heet evenmin onderworpen zijn aan de Romeinse machthebbers.

De Romeinen komen!
Het verhaal van de Romeinse tijd in Limburg begint in het jaar 57 voor Christus als de Romeinse veldheer Julius Caesar tijdens zijn veroveringstocht door Gallië doorstoot tot Noordwest-Europa. Caesar heeft weinig moeite om de plaatselijke bevolking – de Eburonen – te verslaan.
 
Drie jaar later proberen de Eburonen onder leiding van Ambiorix tijdens een legendarisch geworden veldslag zich nog te ontworstelen aan het dreigende Romeinse juk. Waar die veldslag plaatsvond – nabij Tongeren, ergens rond Maastricht of in het Jaomerdal bij Venlo – is tot op de dag van vandaag een mysterie. Maar aan het feit dat de Eburonen in de pan werden gehakt twijfelt niemand. Alleen Ambiorix wist te ontkomen en groeide daarna (en daarom) uit tot een Vlaamse volksheld.

Waarom een wegennetwerk?
Enkele decennia na Caesars veroveringen begint zijn opvolger – keizer Augustus – met de aanleg van een uitgebreid wegennetwerk in Gallië. Zo’n wegennetwerk is om meerdere redenen van groot belang. Ten eerste omdat het een snelle verplaatsing, bevoorrading en berichtgeving van de Romeinse legers – de legioenen – mogelijk maakt. Zo konden zij snel afreizen naar de plekken waar opstanden of oorlogen dreigden. Maar ook om de economie en de handel te stimuleren waren de wegen van groot belang. Handelswaar kon van en naar alle hoeken van het Romeinse Rijk worden vervoerd.
 
In het kielzog van de militairen, de handelaren en de overige reizigers werd tenslotte ook het Romeinse gedachtegoed verspreid. Gaandeweg gingen de inheemse, overwonnen stammen zich steeds meer gedragen als de Romeinen. Dit gegeven noemen we ‘romanisering’. Het Romeinse wegennetwerk heeft daarmee ook een belangrijke rol gespeeld in het bewerkstelligen van de zogenaamde ‘Pax Romana’ – oftewel de Romeinse vrede, die  zorgde voor een ongekende welvaart in het gehele Romeinse rijk in de 2e en 3e eeuw na Christus.

De Peutingerkaart
Archeologen weten tegenwoordig in grote lijnen wel waar die Romeinse wegen precies gelopen hebben. Een van hun belangrijkste bronnen is de Peutingerkaart, een middeleeuwse kopie van een Romeinse wegenkaart, waarop alle wegen staan aangegeven rond het jaar 400. Gegevens van deze kaart zijn in de loop der tijd aangevuld met informatie van andere itineraria (wegengidsen), mijlpalen en opgravingen. Zo is gaandeweg een steeds completer beeld ontstaan van het Romeinse wegennet.
 
Als we inzoomen op het gebied waar Limburg nu ligt komen we een aantal namen tegen waarvan archeologen inmiddels weten waar ze hebben gelegen. Ten eerste Atuatuca, dat was de Romeinse naam van Tongeren. En Noviomagi, daarin valt zelfs de naam Nijmegen nog te herkennen. Tongeren en Nijmegen waren in de Romeinse tijd belangrijke plaatsen. Op beide plekken lag een groot Romeins legerkamp, van waaruit de Romeinen het omliggende gebied onder controle hielden. De weg die tussen deze 2 plaatsen liep is de Via Mosae. Ten opzichte van de huidige landsgrenzen loopt deze weg door Belgisch-Limburg, Nederlands-Limburg, Noord-Brabant en Gelderland.

Langs de weg
Tussen Nijmegen en Tongeren staan op de Peutingerkaart verschillende plaatsnamen vermeld. Op deze plekken lagen waarschijnlijk zogenaamde ‘stationes’. Dat waren halteplaatsen waar reizigers konden overnachten en waar de Romeinse postbodes hun paarden konden wisselen. Van noord naar zuid bekeken heet de eerste plek Ceuclum, oftewel Cuijck. De tweede Blariaco, oftewel Blerick. Bij die namen hoor je nog heel duidelijk de verwantschap tussen de Romeinse en de huidige naam. Dat geldt niet voor de 2 andere namen. Catualium wordt toegeschreven aan het huidige Heel. En van Feresne denkt men dat het het tegenwoordige Dilsen-Stokkem is, dat ten westen van de Maas in België ligt.

Naast de ‘stationes’ – de halteplaatsen voor reizigers en koeriers – lagen er langs de ‘Via Mosae’ – en de Romeinse wegen in algemene zin - natuurlijk ook andere gebouwen. Villa’s bijvoorbeeld. Daarvan zijn er in Midden- en Noord-Limburg weliswaar veel minder van gevonden als op de vruchtbare löss-gronden in Zuid-Limburg, maar ze waren er wel. Zoals in Plasmolen, vlak bij Mook. En in Afferden.
 
Langs de weg werden op verschillende plekken nieuwe dorpen gesticht. Sommige kregen de status van vicus en vormden een lokaal centrum. Voorbeelden zijn onder andere teruggevonden in Maastricht en Heerlen (Coriovallum). Buiten de centra, langs de uitvalswegen, lagen de grafvelden.

Onderzoek naar de weg
In de afgelopen 1,5e eeuw hebben heel wat archeologen onderzoek gedaan naar waar die Via Mosae precies heeft gelopen. Om Romeinse wegen te kunnen opsporen, moet je eerst goed weten wat je kan verwachten: hoe zagen wegen er precies uit? In welke landschappen vinden we ze meestal terug? ….
 
Ten eerste waren Romeinse wegen vaak kaarsrecht. De kortste weg van A naar B is immers een rechte lijn. Ook de breedte van de Romeinse wegen is kenmerkend. Het tracé kon wel 25 tot 40 meter breed zijn. De eigenlijke, verharde weg lag in het midden en was meestal zo’n 6 tot 8 meter breed. Aan weerszijden daarvan lagen vaak onverharde stroken, waarvan archeologen denken dat die als voetpad werden gebruikt en in de zomer, als het droger was. Het geheel (de publieke zone) werd begrensd door greppels.
 
De Romeinen hielden sowieso niet van natte voeten, dus de wegen werden vooral aangelegd op hogere, droog gelegen gebieden. Als de weg daardoor meer kronkelde werd dat voor lief genomen. Daarom loopt Via Mosae in Noord-Limburg ook steeds over de hoger gelegen gebieden langs de Maas. Een laatste kenmerk van Romeinse (hoofd)wegen was dat ze meestal verhard waren met stenen, de zogenaamde ‘viae silice stratae’. Hoewel het bekendste beeld van een Romeinse weg ongetwijfeld het beeld is van de met grote keien bestrate wegen in Pompeï, zagen de  wegen in de provincies – ver van Rome – er meestal heel anders uit. Daar werden de grote keien ingeruild voor materiaal dat plaatselijk voor handen was. Vanwege de aanwezigheid van de Maas ligt het voor de hand dat de Romeinen in het Maasdal met name Maaskeien of Maasgrind hebben gekozen als bouwmateriaal. Hier is dan ook sprake geweest van grindwegen, oftewel: ‘viae glarea stratae’.
 
Meer en meer groeit nu echter het inzicht dat belangrijke wegen ook onverhard konden zijn: als de natuurlijke ondergrond al stevig genoeg was, was een dergelijke investering namelijk niet nodig. Op het grondgebied van Malden, net voor de weg langs de Maas Nijmegen bereikt, is zo'n onverhard wegdek met twee greppels langs ontdekt.

Heerweg?
Ook toponiemen - oftewel plaatsbenamingen met een historische achtergrond – kunnen helpen bij het traceren van Romeinse wegen. Zo komt de straatnaam ‘heerweg’ in verschillende varianten voor. ‘Heer’ is een ander woord voor ‘leger’. Een ‘heerweg’ is dus mogelijk een weg waar ooit een leger over liep. Zou de Romeinse weg overal in Limburg verborgen liggen onder die heerwegen?
 
Het is een verleidelijke gedachte, maar voorzichtigheid is vereist. Het kan "wishful thinking" van de bewoners uit de 18e-19e eeuw geweest zijn, want niet elke grindweg heeft een Romeinse datering. De naam kan bovendien ook verwijzen naar het woord ‘heerdgang’, oftewel de dagelijkse trek van vee naar de weidegronden.

Het tracé van de Via Mosae
Op basis van al deze kennis hebben archeologen in de afgelopen 1,5e  eeuw uitvoerig onderzoek gedaan naar het mogelijke tracé van de Via Mosae. Op basis van alle vondsten, toponiemen, en de kennis over de wijze waarop de Romeinse ingenieurs wegen aanlegden, zijn ze tot een reconstructie gekomen.
 
De weg startte in Tongeren. Vanhieruit liep de weg via Bilzen, Lanaken, en Maasmechelen naar het Romeinse Feresne, het tegenwoordige Dilsen-Stokkem. Vanuit Feresne liep de weg verder noordwaarts, onder andere via Maaseik en Neerharen (bekend van de zilveren vaas) tot bij Kessenich (Romeinse tempel en graven) en Ittervoort. Vanuit Ittervoort liep de weg naar Heel – Romeins Catualium –, waar een wegdorp heeft gelegen én waar in de afgelopen jaren een groot Romeinse grafveld is opgegraven. Aangezien Romeinse grafvelden altijd buiten dorpen en steden – langs de uitvalswegen – werden aangelegd, is dit een sterke aanwijzing dat de Via Mosae hier ooit liep. Recent zijn hier ook archeologische bewijzen voor gevonden: op het grafveld is een deel van de Romeinse weg opgegraven.
 
Vanuit Heel liep de weg naar Neer, waar amateurarcheologen hem op 2 plekken hebben opgegraven. Dat is ook tussen Kessel en Baarlo gebeurd. Vandaaruit liep de weg naar Blerick – het Romeinse Blariaco -  waar verschillende Romeinse vondsten zijn gedaan. Via Blerick liep de Via Mosae verder noordwaarts, waarbij hij waarschijnlijk steeds dicht in de buurt van de Maas is gebleven. Dit tracé is zeer slecht bekend.
 
Bij Maashees, vlak over de grens van Limburg en Noord- Brabant, heeft mogelijk een wachtpost gestaan. Vandaaruit liep de weg helemaal door naar Cuijk, waar een kamp, vicus, heiligdommen én een brug over de Maas hebben gelegen. Vanuit Mook liep de weg tenslotte door via het kamp in Malden naar Nijmegen, het eindpunt van de weg.

Romeinse reizigers
Nu we weten waar de Via Mosae precies gelopen heeft en hoe hij er uit zag is het tenslotte nog interessant om stil te staan bij de vraag wie er allemaal gebruik maakten van de weg. Wie waren de reizigers?
 
Waarschijnlijk is dit een bonte mengeling geweest van militairen, handelaren, postbodes, pelgrims, ambtenaren, en reizende ambachtslieden. Het waren mensen die op weg waren naar huis, naar hun werk, naar bekenden, op zakenreis, of op weg naar het plaatselijk badhuis, het theater of zelfs een vakantiebestemming. De meesten van hen reisden waarschijnlijk te voet, anderen te paard, en sommigen zelfs met paard en wagen.

Verborgen onder de grond
De Via Mosae heeft waarschijnlijk zo’n 3 eeuwen lang vrede en welvaart gebracht, totdat aan het einde van de 3e eeuw steeds vaker Germaanse bendes de grens plunderend overtrokken. De vrede en welvaart werden vervangen door dood en verderf. Deze periode blijkt achteraf gezien ook het begin van het einde van het Romeinse rijk. Een eeuw later trokken de Romeinen zich definitief terug uit Noordwest-Europa en hield het Romeinse rijk op te bestaan.
 
Wat er daarna precies met de Via Mosae is gebeurd is tot op heden nog erg onduidelijk. Waarschijnlijk hebben de wegen wel nog een hele tijd dienst gedaan, maar zijn ze uiteindelijk in onbruik en daarna zelfs in vergetelheid geraakt. Delen van het tracé verdwenen onder akkers en dorpskernen. Andere delen zullen afgegraven zijn. Een auteur in de 19e eeuw vermeldde dat de boeren het grind afgroeven omdat "de boomen op dien harden bodem niet wilde groeien". En zo ligt de weg die ooit deel uitmaakte van het indrukwekkende Romeinse wegennetwerk vandaag de dag op vele plekken diep verborgen onder de grond en blijft het nog steeds puzzelen voor archeologen.


COPYRIGHTS
Van alle in de film gebruikte beelden die niet in onderstaand overzicht terugkomen berusten de copyrights bij BICMultimedia en/of Fotopersbureau Image. Tevens worden verschillende beelden gebruikt, die zich in het publieke domein bevinden.

De makers van deze website hebben getracht om alle eigenaren van de gebruikte beelden op te sporen en hem om toestemming voor het gebruik te vragen. Vaak is dat gelukt, maar niet altijd. Als u van mening bent er een beeld van u op onrechtmatige wijze wordt gebruikt, neemt u dan aub contact met ons op.


 
Stad Tongeren - Dienst Toerisme

 
Sjef Born

 
Thermenmuseum, Heerlen
www.thermenmuseum.nl

 
Thermenmuseum, Heerlen
www.thermenmuseum.nl

 
Thermenmuseum, Heerlen
www.thermenmuseum.nl

 
Thermenmuseum, Heerlen
www.thermenmuseum.nl
Gemeente Venlo / Frans Mensink

Literatuur

  • Onder onze voeten: de archeologie van Nederland
    ISBN: 9789035132078
    Evert van Ginkel en Leo Verhart, Amsterdam, 2009.
  • Venlo Vennelo Sablones. Twintig eeuwen wonen langs de Maas.
    ISBN: 9789078038009
    Dolmans, M., Hermans, F., Willems, W. (redactie). Heijden van der P. (eindredactie), 2011.
  • De Romeinse weg op de westoever van de Maas. Van Ittervoort tot Geysteren. Archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek, verwachtingskaart en plan van aanpak. (RAAP-rapport 2090).
    M. Jansens (2010). ISSN: 0925-6229.

Weblinks

Tijd van Jagers en Boeren
4.000.000 - 3000 v. Chr.
Tijd van Grieken en Romeinen
3000 v. Chr. - 500 n. Chr.
Tijd van Monniken en Ridders
500 -1000
Tijd van Steden en Staten
1000 -1500
Tijd v. Ontdekkers en Hervormers
1500 - 1600
Tijd van Regenten en Vorsten
1600 - 1700
Tijd van Pruiken en Revoluties
1700 - 1800
Tijd v. Burgers en Stoommachines
1800 - 1900
Tijd van de Wereldoorlogen
1900 -1950
Tijd van Televisie en Computer
1950 - nu
Musea
verander wachtwoord - log uit